– ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲೇ ಬರಿದಾಗುತ್ತಿದೆಯಾ ನೀರಿನ ಮೂಲ?
ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ (Nepal Flood) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ರಣಭೀಕರ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಹಿಮಾಲಯದ ಹಿಮನದಿಗಳು (Glaciers) ಕರಗುತ್ತಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತಂದಿವೆ. ಹಿಮಾಲಯದ (Himalaya) ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತಹ ಭೀಕರ ದುರಂತದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಮನದಿಗಳ ಸವೆತದಿಂದ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ನದಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಧಾನಗತಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಆರ್ಥಿಕ ಅವಲಂಬನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಸ ವರದಿಯೊಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ (GDP) ಐದನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ಹಿಮಾಲಯವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಈಗ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಈ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾಲಿಗೆ ಪೆಟ್ಟು ಬೀಳಲಿದೆ.
‘ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಹಿಮಾಲಯ: ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ವರದಿಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಸಲಹಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಸಿಸ್ಟಮಿಕ್, ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಮೌಂಟೇನ್ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ 2023-24ನೇ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದ ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ (GDP) ಶೇ.21.5ರಷ್ಟು ಭಾಗ, ಅಂದರೆ 64.8 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಹಿಮಾಲಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ಹಿಮನದಿಗಳು ಕರಗುವುದರಿಂದ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ ಶೇ.21.5ರಷ್ಟು ಭಾಗವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯ ಅಂದಾಜಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಹಿಮಾಲಯದ ನೀರಿನ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಅಳತೆಗೋಲಾಗಿ ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶವನ್ನು ವರದಿಯು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಾನಿಯ ಬಹುಭಾಗಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: PublicTV Explainer: ನೇಪಾಳ ‘ಅಲರಾಂ’ – ಅತ್ತ ಹಿಮಾಲಯ, ಇತ್ತ ಚೀನಾದ ಬೃಹತ್ ಅಣೆಕಟ್ಟೆ; ಭಾರತಕ್ಕೆ ಡಬಲ್ ಚಿಂತೆ
ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಹಿಮನದಿಗಳು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ?
ಹಿಮನದಿಗಳು ನೀರಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಗ್ರಹಾಗಾರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ನೀರನ್ನು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒಣ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಿದ ನೀರನ್ನು ನದಿಗಳಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯು ಹಿಮನದಿಗಳು ಕರಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹಿಮಾಲಯದ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಈ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ‘ಗರಿಷ್ಠ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಹಂತ’ವನ್ನು (Peak Water) ತಲುಪುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಇದು ಹಿಮನದಿಗಳು ಕರಗಿ ಹರಿಯುವ ನೀರು ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುವ ಹಂತವಾಗಿದ್ದು, ಆ ನಂತರ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಸಂಗ್ರಹವು ಕುಗ್ಗುವುದರಿಂದ ನದಿಗಳ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮುಂದುವರಿದರೆ, 2100ರ ವೇಳೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಕುಶ್ ಹಿಮಾಲಯವು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಹಿಮನದಿಗಳ ಗಾತ್ರದ ಶೇಕಡಾ 80ರಷ್ಟನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ವರದಿಯು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಮಾಲಯವು ಸಿಂಧೂ, ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ನದಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ, ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಭಾಗದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ನದಿಗಳು, ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ನೀರನ್ನು ಸಹ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಭತ್ತ, ಅಸ್ಸಾಂ ಹಾಗೂ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಚಹಾ, ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಕೆಳಭಾಗದ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: Public TV Explainer | ನೇಪಾಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆತಂಕ – ಹಿಮಾಲಯದ 200 ಸರೋವರಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯ!
ಜಿಡಿಪಿಯ 20% ರಷ್ಟು ಮೊತ್ತವನ್ನು ಹೇಗೆ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ವರದಿಯು ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ. 1.ನೇರ: ಹಿಮಾಲಯದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಜಿಎಸ್ಡಿಪಿ (GSDP). 2.ಪರೋಕ್ಷ: ಹಿಮಾಲಯ ಮೂಲದ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕೆಳಹಂತದ ಕೃಷಿ, ಉತ್ಪಾದನೆ, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು (ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ). 3.ಪ್ರೇರಿತ: ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ಗಳು) ಹಾಗೂ ವೇತನ-ವೆಚ್ಚದ ಪರಿಣಾಮಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲಿನ ವೆಚ್ಚ).
ವಿಪತ್ತು ತಾಣವಾದ ಹಿಮಾಲಯ
ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶವು ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರಮುಖ ವಿಪತ್ತು ತಾಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವರದಿ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಶೇ.18 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ವಿಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇ.35 ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಪತ್ತುಗಳು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಅಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು, ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಬಹುದು, ಜನರನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಹುದು ಹಾಗೂ ಸ್ಥೂಲ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವ್ಯಯವಾಗುವ ಹಣವು ಭವಿಷ್ಯದ ವಿಪತ್ತು ತಡೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು (Resilience) ಬಲಪಡಿಸಲು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಒಂದು ಚಕ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲ ಹಾನಿಕಾರಕ
ಈ ವರದಿಯು ‘ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಕಾರ್ಬನ್’ (ಅಪೂರ್ಣ ದಹನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಸಿ) ಅನ್ನು ಹಾನಿಕಾರಕ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ಭಾರತವು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿನ ಹಿಮನದಿಗಳ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೂಡುಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಈ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಮಾನವಜನ್ಯ ಶೇಖರಣೆಯ 32-42% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೂಡು ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಗೋಳದ ಮೂಲಕ ಹಿಮನದಿ ಕರಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿ ತಿಳಿಸಿದೆ.
ಇಟ್ಟಿಗೆ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸಲು, ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಭಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಉನ್ನತೀಕರಿಸಲು, ಕಳಪೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಭಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಧಿ ಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಹೇಳಿದೆ. ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲದಿಂದ ಅಪಾಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲವು ಹಿಮಾಲಯದ ಮೇಲೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಅದು ಹಿಮದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಕಪ್ಪಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಮವು ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಬದಲು ಹೆಚ್ಚು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ‘ಹಿಮದ ಕಪ್ಪಾಗುವಿಕೆ’ ಪರಿಣಾಮವು ಹಿಮಾಲಯದಾದ್ಯಂತ ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 40 ವ್ಯಾಟ್ಗಳು/m² ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಪನವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿವೆ. ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಇಂಧನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವ ‘ಜಿಗ್ಜಾಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ’ಕ್ಕೆ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಣಗಳ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಸುಮಾರು 70% ರಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಇಂಧನ ಬಳಕೆ 20-30% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಳವಡಿಕೆ ಏಕರೂಪವಾಗಿಲ್ಲ. ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳು ಜಿಗ್ಜಾಗ್ ಗೂಡುಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿವೆ. ಆದರೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮಾಣ ಇನ್ನೂ ಕೇವಲ 56% ರಷ್ಟಿದೆ. ಉಳಿದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರುದ್ರನರ್ತನ – ನೇಪಾಳ ದಿಢೀರ್ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಏನು?
ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು?
ಹಿಮಾಲಯವು ಗಂಭೀರ ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಹಿಮನದಿಗಳು ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದಿನಗಿಂತ ಈಗ ಶೇ.65ರಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ತಮ್ಮ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 200 ಹಿಮನದಿ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ‘ಅಧಿಕ ಅಪಾಯಕಾರಿ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ 56 ಸರೋವರಗಳು ಕೇವಲ ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.
