Explainer | ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರದ ಮೇಲೆ ಚೀನಾದ ಮೆಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು: ಭಾರತಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಆತಂಕ?

ಚೀನಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿರುವ ಬೃಹತ್ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆತಂಕದ ಅಲೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಮೆಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕೇವಲ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ಪರಿಸರ, ಭದ್ರತೆ, ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ರಾಜಕೀಯದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಮಹತ್ವ:
ಟಿಬೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾರ್ಲುಂಗ್ ತ್ಸಾಂಗ್ಪೋ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ನದಿ ಭಾರತದ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅಸ್ಸಾಂ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಜೀವನಾಧಾರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಚೀನಾದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಯೋಜನೆ:
ಚೀನಾ ಟಿಬೆಟ್‌ನ “ಗ್ರೇಟ್ ಬೆಂಡ್” ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಗಡಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದು, ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಚೀನಾ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಆತಂಕ?
ಚೀನಾ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಬಹುದು. ಇದೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ನೇರವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಬಹುದು.

ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆ:
ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ರೈತರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಷ್ಟ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು.

ನೀರು ತಿರುಗಿಸುವ ಭೀತಿ:
ಚೀನಾ ಈ ಯೋಜನೆ ಕೇವಲ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕುರಿತು ತಜ್ಞರು ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಡೆದರೆ ಭಾರತದ ಪಾಲಿನ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಕುಗ್ಗುವ ಅಪಾಯವಿದೆ.

ಗಡಿ ಭದ್ರತೆಗೂ ಸವಾಲು:
ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶ ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಗಡಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಕೇವಲ ಪರಿಸರದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿಯೂ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಗಡಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಒತ್ತಡದ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.

ಪ್ರವಾಹದ ಅಪಾಯ:
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಏಕಾಏಕಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ:
ನದಿಯ ಸಹಜ ಹರಿವು ಬದಲಾಗುವುದರಿಂದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಮೀನುಗಳ ವಲಸೆ, ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳು ಹಾಗೂ ನದಿಯ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆಯ ಕುಸಿತ:
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತದೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಈ ಮಣ್ಣಿನ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವ ಭೀತಿ ಇದೆ.

ಭೂಕಂಪದ ಅಪಾಯ:
ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶವು ಭೂಕಂಪಗಳಿಗೆ ಅತೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನೇಕ ತಜ್ಞರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು:
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಚೀನಾದೊಂದಿಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ. ಯೋಜನೆ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತೆ ಭಾರತ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದೆ.

ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಕೊರತೆ:
ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವೆ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಗ್ರ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಚೀನಾದ ವಾದವೇನು?
ಚೀನಾ ತನ್ನ ಯೋಜನೆ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ನದಿಯ ಸಹಜ ಹರಿವಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

ಕೆಲವು ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಬಹುಪಾಲು ನೀರು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುವ ಮಳೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚೀನಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನದಿಯ ಹರಿವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳವು ಆತಂಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಭವಿಷ್ಯ:
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ಭವಿಷ್ಯ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಭಾರತವು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಸಾಧಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರದ ಮೇಲೆ ಚೀನಾದ ಮೆಗಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕೇವಲ ಒಂದು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪರಿಸರ, ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಕೃಷಿ, ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಹಲವು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆ ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚಾ ವಿಷಯವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಭಾರತ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸುತ್ತಿದೆ.