ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ & ನಾಗಬನ – ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಪರಿಸರದ ಕಥೆ

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನಾಗದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಚಿತ್ರಣ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಾಗಬನಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ.

ನಾಗಬನ ಎಂದರೆ ನಾಗದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳು, ಸಣ್ಣ ಗಿಡಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನಾಗಶಿಲೆ ಅಥವಾ ನಾಗದೇವರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಈ ಹಸಿರು ಪ್ರದೇಶದ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇದೆ.

ನಾಗಬನ ಎಂದರೇನು?
‘ನಾಗ’ ಎಂದರೆ ಸರ್ಪ ಅಥವಾ ನಾಗದೇವತೆ, ‘ಬನ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡು. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ಪವಿತ್ರ ವನವನ್ನು ನಾಗಬನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಗಬನದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಗನ ಕಲ್ಲುಗಳು, ನಾಗ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಅಥವಾ ನಾಗದೇವತೆಯ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು, ಗಿಡಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆದು ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಾಗಬನಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಣ್ಣ ಪವಿತ್ರ ವನಗಳಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆದಿವೆ.

ನಾಗಬನಗಳ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪೂಜೆಯ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಮರಗಳು, ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಾತಾವರಣವೇ ಪವಿತ್ರತೆಯ ಸಂಕೇತಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗಬನಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ?
ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗದೇವತೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆತನದ ನಾಗಬನ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮದ ನಾಗಬನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ.

ನಾಗನಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ, ಹೂವು ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬದ ಸುಖ-ಸಮೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಗದೇವತೆಯ ಕೃಪೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗಬನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸಮಾರಂಭಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾಗಬನದ ವಿಶೇಷತೆ:
ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯದ ರಕ್ಷಕ ದೈವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಗಬನ ಅಥವಾ ನಾಗಾರಾಧನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ನಾಗಾರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗಮಂಡಲ, ಆಶ್ಲೇಷ ಬಲಿ, ನಾಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ಆಚರಣೆಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ನಾಗಬನ ಎಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಇರಬೇಕು ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ನಾಗಬನದ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥ ನಾಗದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಪವಿತ್ರ ವನ ಎಂಬುದು. ಆದರೆ ನಾಗಬನಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಿಡಗಳು, ಪೊದೆಗಳು ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರ ಉಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಹಾವುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಸಿಗಬಹುದು. ಹಾವುಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುವ ಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲೂ ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರವಿದೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ:
ನಾಗಬನದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ನಡೆದಿರುವುದು. ‘ಇದು ನಾಗದೇವತೆಯ ಸ್ಥಳ’ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಜನರು ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯದೆ, ಗಿಡಗಂಟಿಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡದೆ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೆಲವು ನಾಗಬನಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಮರಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಕೇವಲ ನಾಗದೇವತೆಯ ಪೂಜೆಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿರದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂದರ್ಭವೂ ಆಗಿದೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗದೇವತೆಗೆ ಹಾಲು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೈಜ ಹಾವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಾಲನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಬದಲು, ನಾಗಕಲ್ಲು ಅಥವಾ ನಾಗಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸೂಕ್ತ.

ನಾಗಬನದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಏಕೆ ಅಗತ್ಯ?
ಇಂದು ನಗರೀಕರಣ, ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಭೂ ಬಳಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾಗಬನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ನಾಗಬನಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನೋಡದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಆಶ್ರಯ ತಾಣಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಳೆಯ ಮರಗಳು, ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಉಪಯುಕ್ತ.

ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯವರೆಗೆ:
ನಾಗಬನ ಮತ್ತು ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಪರಂಪರೆ ನಮಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯಾವಾಗಲೂ ಆಧುನಿಕ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೇ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಾಧನವಾಗಬಹುದು.

ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ನಾಗದೇವತೆಯ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅನೇಕ ನಾಗಬನಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂದು ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವಾಗ ಅದರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವದ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗಬನವು ಕೇವಲ ನಾಗದೇವತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನೆನಪಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.